مرکز نوآوریهای اجتماعی و فرهنگی شفق
تاریخچهٔ مختصری از شفق
شفق حاصل تلاقی و هممسیری تعدادی از کارآفرینانی است که مأموریت و مسئولیت اجتماعی خود را افزایش کمی و کیفی نوآوریهای اجتماعی و فرهنگی در کشور میدانند. سال ۱۳۹۵ که اکوسیستم کارآفرینی و استارتاپی کشور روند روبهرشد خود را آغاز کرده بود، ما بهعنوان تعدادی از فعالان استارتاپی که تجربهٔ کارآفرینیِ تجاری در عرصههای مختلف را داشتیم، با مشاهده تجربیات موفق دنیا در استفاده از نهادها و ابزارهای نوآوری برای ارائهٔ محصولات و خدماتِ اثربخشِ فرهنگی و اجتماعی، شتابدهنده شفق را تأسیس کردیم.
ما معتقد بودیم و هستیم که بار اصلی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی بهویژه در عرصهٔ نوآوری باید بر عهدهٔ بخش مردمی باشد و حکمرانان بیشتر میبایست به پشتیبانی، تنظیمگری، نظارت و حمایتِ هوشمند از نوآوران بهوسیلهٔ نهادهای واسط بپردازند و رقیبِ بخش مردمی نشوند. ازاینرو استقلال مدیریتی و مالکیتی خود را همواره حفظ کردهایم و به جایی وابسته نبودهایم و نخواهیم بود. اعتدال و اخلاق محوری، لزوم داشتن رویکرد علمی در همهٔ اقدامات، اجتناب از نگرش جناحی و گشودگی به نوآوریهای طیفهای مختلف، از مهمترین ارزشهایمان هستند.
ما که فعالیتهای خود را از ۱۳۹۵ با فرهنگسازی و ترویجگری توسط رویدادهای استارتاپی و نوآوری آغاز کرده بودیم، بهتدریج فضای منتورینگ را نیز در عرصهٔ کارآفرینیهای اجتماعی و فرهنگی گسترش دادیم. در سال ۱۳۹۶ با تأکید و تمرکز بر اهمیت محوری «ارزشیابی تأثیر اجتماعی» و «نظریهٔ تغییر» در نوآوریهای اجتماعی و فرهنگی، ضمن طراحی بوم ارزشیابی تأثیر اجتماعی و استفاده از آن در رویدادها و فرایند منتورینگ اجتماعی، کارگاههای ارزشیابی تأثیر اجتماعی را برای کسبوکارها، سمنها، خیریهها و سازمانها طراحی، اجرا و توسعه دادیم.
در سال ۱۳۹۷ آشنایی دغدغهمندان و نوآوران با کارآفرینیهای اجتماعی و فرهنگی بیشتر شده بود و تیمهای توانمندی در این عرصه رشد یافتند. این امر ایجاب میکرد که علاوه بر خدمات منتورینگ و همچنین برگزاری رویدادها و کارگاهها که به غیر از تهران در سایر شهرها نیز مانند اصفهان، قم، مشهد، شیراز، تبریز و غیره برگزار میکردیم، به حوزهٔ سرمایهگذاری نیز بپردازیم. بهویژه که در سال ۲۰۱۷، شفق در گردهمایی استارتاپهای جهان اسلام در مالزی شرکت کرد و از نزدیک با تجربهٔ ساختن اکوسیستم اجتماعی در مالزی و بعد امارات و ترکیه آشنا شدیم و در نتیجه به نقش محوری و اهرمی سرمایهگذاری اجتماعی در شکلگیری و تنظیم این اکوسیستم بیش از پیش واقف گشتیم. درنتیجه به طراحی و ارائه مدلهای سرمایهگزاری اجتماعی مانند صندوقهای اجتماعی و فرهنگی بر اساس دانش و تجربهمان به نهادها و مجموعههای مرتبط پرداختیم. اما علیرغم استقبال اولیه، آن زمان آمادگی لازم در آنها وجود نداشت.
لذا در سال ۱۳۹۸ بر اساس ایدهٔ یکی از همراهانمان، دکتر رضا باقری و با کمک ایشان و تعدادی از سرمایهگذاران نیکاندیش و راهنماییهای بیدریغ گروه سرمایهگذاران کارایا، مجموعهٔ اَسنا (اتاق سرمایهگذاری نوآوریهای اجتماعی) را بهعنوان یک گروه سرمایهگذاران نیکاندیش در حوزهٔ نوآوریهای فرهنگی و اجتماعی راهاندازی کردیم. پس از سه نشست سرمایهگذاری و بهبود فرایندهای سرمایهگذاری و اثربخش شدن آن، دورهٔ کرونا وقفهایی در روندهای اکوسیستم ایجاد کرد.
از سال ۱۳۹۹ تا نیمهٔ دوم ۱۴۰۰ علاوه بر اینکه برخی برنامهها را در قالب مجازی ادامه دادیم، مانند برخی منتورینگها یا رویدادهای نوآوری و اربعین (که از ۱۳۹۵ تا کنون سالانه و مستمر برقرار بوده است و در دوران کرونا هم در کنار دانشگاه امام صادق و تحت عنوان روشنا استمرار داشته است) و … ، فعالیتهای علمی و پژوهشی را در حوزهٔ سرمایهگذاری اجتماعی و همچنین سیاستگذاری عمومی در پِی گرفتیم که نتیجهٔ آن ورود به حوزهٔ نوآوریهای سیاستی و عمومی و صندوقهای سرمایهگذاری بود.
مشارکت در طراحی و اجرای رویداد سالانهٔ نوآیند در حوزهٔ آینده پژوهی و سیاستگذاری برای مرکز پژوهشهای مجلس در اواخر سال ۱۴۰۰ و اوایل ۱۴۰۱ ورود عملی شفق و بازوی سیاستگذاری آن، یعنی «معنا» (مرکز مطالعات علمی نوآوری و ارزشیابی) بود به حوزهٔ کارآفرینی سیاستی که در ادامه به همکاری مستمر با مرکز پژوهشهای مجلس انجامید. همزمان طراحی و راهاندازی اولین صندوق سرمایهگذاری فرهنگی در مؤسسهٔ خصوصیِ سرمد نیز انجام شد و تا پایان ۱۴۰۱ فرایندهای سرمایهگذاری فرهنگی بر اساس تأثیر فرهنگی را با حمایت مدیران توانمند آن، در این مجموعه و بر اساس اقتضائات آن پیادهسازی و فعال کردیم. تجربهٔ یکسالهٔ نظری و عملیِ طراحی و پیادهسازی فرایندهای سرمایهگذاری اجتماعی و ارزشیابی تأثیر اجتماعی، ظرفیت توسعه و گسترش صندوقها و ویسیهای اجتماعی و فرهنگی را در محیط ایران برایمان به همراه داشت و فضای کارمان را گسترش داد.
در سال ۱۴۰۲ نیز به خدمات خود را (پژوهش، ترویجگری، منتورینگ، سرمایهگذاری اجتماعی و ارزشیابی) ذیل مرکز نوآوریهای اجتماعی و فرهنگی شفق تجمیع کردیم و در کنار نهادهای خصوصی و عمومی به تقویت اکوسیستمهای نوآوریِ اجتماعی، فرهنگی و سیاستی پرداختیم. در هر یک از این حوزهها نیز با برخی همکاران استراتژیک، مشارکت نزدیکتری داریم: در نوآوری اجتماعی با بانک مهر ایرانیان، در نوآوری فرهنگیمذهبی با بنیاد آلاء، در نوآوری سیاستی و حکمرانی با مرکز پژوهشهای مجلس و در ارزشیابیِ تأثیر با معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری.
